Có những câu nói chỉ đọc một lần rồi quên. Nhưng cũng có những câu nói theo ta suốt nhiều năm, mỗi lần cuộc sống đổi thay lại bừng lên một ý nghĩa khác. Thomas Friedman từng nhắc đến một câu ngạn ngữ châu Phi: “Mỗi sáng ở châu Phi, một con linh dương thức dậy, nó biết rằng nó phải chạy nhanh hơn con sư tử nhanh nhất nếu không sẽ bị ăn thịt. Mỗi sáng, một con sư tử thức dậy, nó biết rằng nó phải chạy nhanh hơn con linh dương chậm nhất nếu không sẽ chết đói.” Rồi ông kết luận: bạn là sư tử hay linh dương thì cũng không quan trọng, khi mặt trời mọc, bạn phải chạy…
Xin giới thiệu bài viết của tác giả Phạm Sông Thu, một nhà báo, một chuyên gia truyền thông rất nhiều kinh nghiệm ở nhiều tập đoàn lớn. Anh cũng là tác giả của rất nhiều sách chia sẻ kinh nghiệm báo chí truyền thông, mới nhất là quyển sách “30 năm Gió ngược” báo chí truyền thông được đông đảo bạn đọc đón nhận…
Tác giả Phạm Sông Thu, một nhà báo, một chuyên gia truyền thông rất nhiều kinh nghiệm
XEM THÊM>>Hành trình “Gió ngược”: 30 năm làm nghề của Phạm Sông Thu
Ba mươi năm làm báo và truyền thông, chưa bao giờ tôi thấy câu chuyện ấy đúng như hôm nay.
Ngày trước, báo chí từng là những “ốc đảo thông tin”. Muốn biết một sự kiện, người ta chờ báo in sáng hôm sau, chờ bản tin tối, chờ tiếng loa phát thanh hay chương trình thời sự truyền hình. Tốc độ có quan trọng, nhưng không phải là tất cả. Uy tín của tờ báo được xây bằng khả năng tiếp cận nguồn tin, bằng đội ngũ phóng viên và bằng thời gian.
Hôm nay, chỉ cần một chiếc điện thoại trong túi áo, bất kỳ ai cũng có thể trở thành người đầu tiên phát đi một thông tin. Quyền phát ngôn không còn là đặc quyền của báo chí. Quyền xuất bản không còn là đặc quyền của nhà xuất bản. Quyền lan tỏa không còn là đặc quyền của các đài truyền hình.
Internet đã san phẳng gần như mọi rào cản.
Nếu ngày trước báo chí cạnh tranh chủ yếu với báo chí, thì hôm nay báo chí cạnh tranh với tất cả, từ mạng xã hội, người có ảnh hưởng như KOL, YouTuber, TikToker…đến ngay cả doanh nghiệp sở hữu kênh truyền thông riêng. Thậm chí cạnh tranh với chính chiếc điện thoại trong tay mỗi người dùng, nơi hàng triệu dòng thông tin đang cuộn qua từng giây. Cuộc chơi và luật chơi trên cánh đồng cỏ internet hoàn toàn khác và cạnh tranh khốc liệt!
Tôi vẫn thường hình dung môi trường thông tin hôm nay giống như một đồng cỏ rộng lớn của châu Phi. Trên cánh đồng cỏ ấy không chỉ có sư tử và linh dương. Có báo chí, doanh nghiệp, cơ quan quản lý, các nền tảng công nghệ, trí tuệ nhân tạo và hàng triệu người dùng vừa là người tiếp nhận, vừa là người sản xuất nội dung. Mỗi buổi sáng, tất cả đều phải chạy. Không chạy để chiến thắng mà chạy để không bị bỏ lại.
Trong nền kinh tế thị trường, quy luật cạnh tranh vốn đã rất khắc nghiệt. Nhưng khi kết hợp với môi trường thông tin mở, nơi mọi dữ liệu đều lưu chuyển gần như tức thời, sự khắc nghiệt ấy tăng lên gấp nhiều lần. Một doanh nghiệp chậm chuyển đổi số sẽ mất khách hàng. Một cơ quan báo chí chậm thay đổi sẽ mất độc giả. Một nhà báo ngừng học hỏi sẽ mất nghề.
Một cơ quan quản lý chậm thích ứng sẽ luôn chạy sau thực tế. Ngay cả người sử dụng nếu không biết chọn lọc thông tin cũng rất dễ trở thành nạn nhân của tin giả, thao túng cảm xúc và những “sự thật” được thuật toán ưu tiên hiển thị. Đó là điều mà hơn ba mươi năm trước, khi tôi mới bước chân vào nghề báo, có lẽ ít ai hình dung được.
Điều thú vị là trên cánh đồng cỏ internet này, tốc độ tuy quan trọng nhưng không còn là lợi thế tuyệt đối. Bởi AI có thể nhanh hơn con người. Thuật toán có thể phân phối nhanh hơn bất kỳ tòa soạn nào. Máy móc có thể tổng hợp dữ liệu trong vài giây. Thứ ngày càng trở nên khan hiếm lại là điều tưởng như cũ kỹ nhất: sự tin cậy. Độc giả hôm nay không thiếu thông tin, chỉ thiếu thông tin đáng tin. Họ không thiếu quan điểm nhưng thiếu những phân tích đủ chiều sâu. Họ không thiếu người nói, chỉ thiếu những người nói có trách nhiệm. Có lẽ đó cũng là giá trị cốt lõi mà báo chí chuyên nghiệp vẫn phải gìn giữ, dù công nghệ thay đổi đến đâu. Bởi AI có thể viết rất nhanh nhưng AI không tự chịu trách nhiệm xã hội. Thuật toán có thể lan truyền nhưng thuật toán không biết day dứt trước hậu quả của một thông tin sai. Lượt xem có thể mua nhưng niềm tin thì không.
Tác giả Phạm Sông Thu được nhiều sinh viên truyền thông, báo chí mến mộ
Nhìn lại hơn ba mươi năm, điều khiến tôi ngạc nhiên nhất không phải là công nghệ đã tiến xa đến đâu, mà là vòng đời của sự thay đổi ngày càng ngắn.
Ngày trước, một mô hình truyền thông có thể tồn tại hàng chục năm, rồi rút xuống vài năm. Hôm nay, có khi chỉ vài tháng. Người từng dẫn đầu hôm qua có thể trở thành người chậm chân vào ngày mai. Không ai được phép ngủ quên trên thành công của chính mình.
Đó không phải bi kịch mà đó là quy luật.
Trong cuộc đua này, không phải ai chạy nhanh nhất cũng thắng. Người thắng thường là người biết đổi hướng đúng lúc. Biết học khi phải học. Biết bỏ khi phải bỏ. Biết làm mới mình trước khi hoàn cảnh buộc phải thay đổi. Chúng ta thường nói nhiều đến chuyển đổi số, nhưng sâu xa hơn, điều cần chuyển đổi trước hết là tư duy. Không ít người vẫn nghĩ công nghệ là công cụ. Thực ra, công nghệ đang định hình lại cách con người tư duy, tiếp nhận thông tin, làm việc và giao tiếp. Ai chỉ thay đổi công cụ mà không thay đổi tư duy thì rất dễ trở thành người chạy rất nhanh…trên một con đường đã không còn ai đi.
Cánh đồng cỏ internet sẽ còn rộng hơn. AI sẽ còn mạnh hơn, thông tin sẽ còn nhiều hơn, cạnh tranh sẽ còn dữ dội hơn. Nhưng tôi vẫn tin, sau tất cả, thứ quyết định “vận mệnh” của mỗi cá nhân, mỗi cơ quan báo chí, mỗi doanh nghiệp hay mỗi tổ chức không nằm ở việc họ xuất phát sớm hay muộn, mà nằm ở năng lực tự làm mới mình. Trên đồng cỏ ấy, không ai có quyền đứng yên. Bởi đứng yên, trong thời đại này, cũng đồng nghĩa với đang tụt lại.
Và có lẽ, đó chính là ý nghĩa sâu xa nhất của câu chuyện sư tử và linh dương mà Friedman từng gợi mở. Không phải để cổ vũ một cuộc chạy đua mù quáng, mà để nhắc mỗi chúng ta rằng: trong một thế giới luôn vận động, quyền tự quyết vận mệnh chưa bao giờ lớn như hôm nay. Nhưng quyền ấy chỉ thuộc về những người không ngừng học hỏi, không ngừng thích nghi và đủ can đảm để thay đổi trước khi bị hoàn cảnh buộc phải thay đổi.
Phạm Sông Thu
