Từ đất, lửa và bàn tay người thợ, những chiếc ấm tử sa Nghi Hưng đã bước ra khỏi gian bếp để đi vào thư phòng, cung đình, bảo tàng và các bộ sưu tập nghệ thuật. Nhưng điều gì khiến một vật dụng nhỏ bé lại có sức hấp dẫn đặc biệt đến vậy? Theo nhà thơ Dương Thanh Từ, câu trả lời nằm ở sự giao hòa giữa trà, nghệ thuật và chiều sâu văn hóa truyền thống Trung Hoa.
Khi một chiếc ấm không còn chỉ để pha trà
Trong đời sống phương Đông, trà vốn không đơn thuần là một thức uống. Đằng sau một chén trà còn có không gian, nghi thức, tâm thế và thú thưởng ngoạn. Cũng từ văn hóa trà, ấm tử sa Nghi Hưng dần bước sang một địa vị đặc biệt: vừa là trà cụ, vừa là tác phẩm nghệ thuật.
Nhà thơ Dương Thanh Từ – một nghệ sĩ đa tài của văn đàn Trung Quốc, đồng thời hoạt động trong các lĩnh vực phê bình nghệ thuật, hội họa, thư pháp, sân khấu và nghệ thuật gốm sứ – dành nhiều tâm huyết nghiên cứu mối quan hệ giữa nghệ thuật tử sa với văn hóa truyền thống.
Theo bà, sự phát triển của tử sa không thể tách rời lịch sử lâu đời của đồ gốm Trung Quốc. Từ một vật dụng phục vụ đời sống, đồ gốm dần mang trong mình những giá trị thẩm mỹ và văn hóa. Đến tử sa Nghi Hưng, những giá trị ấy được đẩy lên một tầng cao hơn khi hội tụ thơ, thư, họa, triện khắc, ấn chương và nghệ thuật tạo hình.
Chính sự kết hợp ấy khiến một chiếc ấm nhỏ có thể trở thành “không gian” thu nhỏ của cả một nền văn hóa.
Lịch sử gốm Trung Quốc kéo dài qua hàng nghìn năm, gắn với đời sống, nghi lễ và những bước tiến của văn minh. Trong dòng chảy ấy, gốm tử sa Nghi Hưng tạo nên một dấu ấn riêng nhờ nguồn nguyên liệu đặc biệt và kỹ thuật chế tác thủ công độc đáo.
Tử sa không phải đơn giản là đất đỏ hay đất tím thông thường. Nguyên liệu được sử dụng để chế tác ấm tử sa là loại đất sét giàu sắt, hình thành trong những tầng địa chất đặc biệt tại Nghi Hưng. Chính đặc tính của loại đất này, kết hợp với kỹ thuật tạo hình và nung, tạo nên chất liệu đặc trưng cho những chiếc ấm tử sa.
Nhưng đất chỉ mới là điểm khởi đầu.
Qua bàn tay nghệ nhân, khối đất được tạo hình, nung trong lửa và dần mang dáng vóc riêng. Khi văn nhân bắt đầu tham gia vào quá trình sáng tạo, chiếc ấm không còn dừng lại ở công năng chứa nước hay pha trà mà trở thành nơi gửi gắm tư tưởng, thẩm mỹ và cảm xúc.
Đó cũng là lý do nghệ thuật tử sa Nghi Hưng có một vị trí đặc biệt trong lịch sử thủ công mỹ nghệ Trung Quốc.
Nhà thơ Dương Thanh Từ
XEM THÊM>>Dịch giả Nguyễn Lệ Chi nhận danh hiệu “Người bạn của văn học Trung Quốc
Từ truyền thuyết Phạm Lãi đến những dấu mốc lịch sử
Nhắc đến nguồn gốc tử sa, dân gian Nghi Hưng còn lưu truyền câu chuyện về Phạm Lãi – người được biết đến trong lịch sử với vai trò mưu sĩ của Việt vương Câu Tiễn.
Theo truyền thuyết, sau khi rời khỏi chốn quan trường, Phạm Lãi cùng Tây Thi đến vùng Đinh Sơn, Nghi Hưng. Tại đây, ông phát hiện loại đất địa phương có thể sử dụng để làm gốm. Sau nhiều lần thử nghiệm thất bại, ông được gợi ý từ phương pháp hầm ủ kín khi quan sát việc nấu nướng và từ đó tìm ra cách xử lý đất, nung gốm.
Câu chuyện ấy mang màu sắc truyền thuyết và không thể xem là bằng chứng lịch sử về sự ra đời của tử sa. Tuy nhiên, nó cho thấy người dân Nghi Hưng từ lâu đã dành cho nghề gốm một vị trí đặc biệt trong ký ức văn hóa địa phương.
Còn theo những ghi chép chính sử và khảo cổ học được Dương Thanh Từ dẫn lại, tử sa nhiều khả năng xuất hiện từ sau thời Bắc Tống.
Nếu thời Tống được xem là giai đoạn sơ khai, thì Minh – Thanh mới thực sự là thời kỳ rực rỡ của nghệ thuật ấm tử sa.
Khi văn nhân bắt tay vào làm ấm
Có một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử tử sa: sự tham gia ngày càng sâu của tầng lớp văn nhân, sĩ đại phu.
Trước đó, những chiếc ấm chủ yếu được tạo ra nhằm phục vụ nhu cầu sử dụng. Nhưng khi văn nhân tham gia, chiếc ấm bắt đầu được nhìn bằng một con mắt khác.
Nó có thể mang hình dáng của cây cối, hoa lá, động vật; có thể được khắc thơ, đề chữ, đóng ấn; thậm chí một chiếc ấm còn có thể trở thành nơi hội tụ của nhiều loại hình nghệ thuật.
Thời Đại Bân, Trần Minh Viễn, Trần Mạn Sinh, Thiệu Đại Hanh… lần lượt trở thành những cái tên gắn với những bước phát triển quan trọng của nghệ thuật tử sa.
Trong đó, câu chuyện về Cung Xuân đặc biệt thú vị. Từ một thư đồng, ông âm thầm học kỹ thuật làm ấm tại chùa Kim Sa và sau đó tạo nên chiếc ấm mô phỏng hình dáng bướu cây. Tác phẩm được biết đến với tên gọi ấm Cung Xuân, trở thành một dấu mốc quan trọng trong lịch sử tử sa.
Từ đây, nghệ thuật mô phỏng tự nhiên dần phát triển mạnh, mở ra một thế giới tạo hình vô cùng phong phú.
Chiếc ấm và cuộc gặp gỡ giữa trà với văn chương
Sự thay đổi trong cách uống trà cũng góp phần làm thay đổi hình dáng chiếc ấm.
Trước thời Minh, người Trung Quốc phổ biến cách nấu trà hoặc nghiền trà thành bột rồi pha. Từ thời Minh, thói quen uống trà nguyên lá ngày càng phổ biến, kéo theo nhu cầu sử dụng những chiếc ấm nhỏ hơn, thuận tiện cho việc pha trà trực tiếp.
Chiếc ấm vì thế cũng dần trở nên tinh tế hơn.
Và khi những người thưởng trà là văn nhân, trà không chỉ để uống. Nó trở thành một phần của đời sống tinh thần.
Những câu chuyện về trà, những bài thơ về ấm, những nét thư pháp trên thân ấm hay những bức họa được đưa vào trang trí đã khiến tử sa trở thành một cuộc gặp gỡ thú vị giữa đất – trà – thơ – họa – thư pháp.
Không khó hiểu khi nhiều văn nhân xem việc thưởng trà và thưởng ấm như một thú vui tao nhã.
“Mạn Sinh thập bát thức” và cuộc cách mạng của chiếc ấm
Một trong những chương đặc sắc nhất của lịch sử tử sa là sự xuất hiện của Trần Mạn Sinh – một nhà thư pháp, triện khắc, họa sĩ và văn nhân.
Điều đặc biệt ở Mạn Sinh là ông không chỉ thưởng ấm mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo.
Ông phác thảo kiểu dáng, nghệ nhân chế tác, sau đó chính ông khắc minh văn lên thân ấm. Sự phối hợp ấy tạo nên những tác phẩm nổi tiếng về sau được gọi là “Mạn Sinh thập bát thức”, gồm 18 kiểu dáng kinh điển.
Từ Thạch Biều, Đề Lương, Hồ Lô, Hợp Hoan đến Hán Ngõa, Tỉnh Lan…, mỗi kiểu ấm không chỉ là một cấu trúc tạo hình mà còn mang theo một ý niệm thẩm mỹ.
Đây chính là thời điểm nghệ thuật tử sa thể hiện rõ nhất tinh thần “văn nhân tham gia chế tác ấm”.
Một chiếc ấm nhỏ, vì thế, có thể chứa cả tư tưởng và cá tính của người sáng tạo.
Quang khí hay hoa khí – hai thế giới thẩm mỹ
Theo Dương Thanh Từ, trong nghệ thuật tử sa có thể bắt gặp hai dòng tạo hình tiêu biểu: quang khí và hoa khí.
Quang khí chú trọng hình học và sự chuẩn xác. Những dáng cầu, trụ, vuông, hộp… gần như không sử dụng trang trí cầu kỳ. Cái đẹp nằm ở tỷ lệ, đường nét và sự cân bằng.
Đây là thứ nghệ thuật càng giản lược càng đòi hỏi tay nghề cao.
Ngược lại, hoa khí tìm cảm hứng từ thế giới tự nhiên. Một gốc cây, cành hoa, quả, con vật hay hình thái của một vật thể đều có thể trở thành nguồn cảm hứng để tạo nên chiếc ấm.
Nếu quang khí gây ấn tượng bởi sự tĩnh và chuẩn, thì hoa khí hấp dẫn bởi sức sống và trí tưởng tượng.
Hai phong cách tưởng như đối lập nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: biến đất thành nghệ thuật.
Một chiếc ấm có thể kể câu chuyện về con người
Có lẽ điều thú vị nhất của tử sa không nằm ở việc chiếc ấm đẹp đến đâu, mà ở câu hỏi: người nghệ nhân đã gửi gì vào đó?
Một chiếc ấm có thể mang vẻ ôn nhuận của người quân tử, sự hào sảng của bậc trượng phu, nét thanh nhã của văn nhân hay sự phóng khoáng của một tâm hồn yêu tự nhiên.
Với tử sa, hình dáng không đơn thuần là hình dáng.
Một đường cong, một nét khắc, một con dấu hay một bài thơ đều có thể trở thành dấu vết của tư tưởng.
Bởi vậy, nghệ thuật tử sa không chỉ được tạo nên từ đất và lửa. Nó còn được tạo nên từ con mắt thẩm mỹ, bàn tay, tri thức và tâm hồn của con người.
Từ Nghi Hưng vươn ra thế giới
Sức hấp dẫn của tử sa cũng không dừng lại trong phạm vi Trung Quốc.
Từ khoảng thế kỷ XVII, ấm tử sa Nghi Hưng bắt đầu được biết đến tại châu Âu. Cùng với sự lan tỏa của văn hóa trà, những chiếc ấm từ vùng Nghi Hưng dần xuất hiện trong giới quý tộc và các bộ sưu tập nước ngoài.
Đến thời hiện đại, những tác phẩm của các danh gia tử sa tiếp tục được các nhà sưu tầm và bảo tàng quan tâm.
Trong số những tên tuổi nổi bật có Cố Cảnh Chu, người được xem là một trong những bậc thầy quan trọng của nghệ thuật tử sa đương đại. Những tác phẩm của ông góp phần đưa nghệ thuật trà cụ văn nhân bước sang một giai đoạn mới, đồng thời tiếp tục khẳng định vị trí của tử sa trong đời sống nghệ thuật.
Giá trị của tử sa nằm ở đâu?
Một chiếc ấm tử sa có thể chỉ nặng vài trăm gram, nhưng phía sau nó có thể là hàng trăm năm lịch sử.
Có đất Nghi Hưng. Có kỹ thuật thủ công. Có văn hóa trà. Có thơ ca. Có thư pháp. Có hội họa. Có triện khắc. Và quan trọng hơn cả là quan niệm của con người về cái đẹp.
Đó cũng là lý do tử sa có thể đi từ gian bếp dân gian đến thư phòng của văn nhân, từ đời sống thường nhật đến cung đình và các phòng trưng bày nghệ thuật.
Từ một nắm đất, người nghệ nhân tạo ra chiếc ấm. Từ chiếc ấm, văn nhân gửi vào đó chữ nghĩa và tâm hồn. Và từ một vật dụng nhỏ bé, nhiều thế hệ đã tạo nên một phần ký ức văn hóa của phương Đông.
Có lẽ đó chính là điều khiến nghệ thuật tử sa tồn tại bền bỉ qua nhiều thế kỷ: chiếc ấm có thể giữ trà, nhưng giá trị thật sự của nó là giữ lại một cách nhìn về cuộc sống – thanh tao, tĩnh tại và giàu chiều sâu văn hóa.
Bài viết dựa trên tư liệu và nội dung nghiên cứu của nhà thơ, nhà hoạt động nghệ thuật Dương Thanh Từ về nghệ thuật tử sa và văn hóa truyền thống Trung Quốc.
Anh Hiếu
