Không chỉ là vật trang trí quen thuộc trong những ngôi nhà miền Nam, tranh kiếng còn là dấu ấn văn hóa đặc sắc, kết tinh lịch sử di dân, tín ngưỡng và mỹ thuật dân gian suốt hơn một thế kỷ. Cuốn sách “Tranh kiếng Nam Bộ: Nghệ phẩm của mọi nhà” của Huỳnh Thanh Bình, do Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh phát hành, mở ra một hành trình khám phá đầy đủ và sinh động về loại hình nghệ thuật độc đáo này.
Tranh kiếng Nam Bộ
Hành trình của một loại hình mỹ thuật bình dân mà tinh xảo
Từng hiện diện trong cung đình Huế thời Minh Mạng – Thiệu Trị dưới dạng sản phẩm nhập khẩu, tranh kiếng chỉ thực sự bén rễ trong đời sống dân gian Nam Bộ từ đầu thế kỷ XX, khi cộng đồng người Hoa đến lập nghiệp tại Chợ Lớn mang theo kỹ thuật vẽ trên kính.
Từ những tiệm kiếng ban đầu chuyên làm gương soi, khung cửa hay đại tự chúc tụng, nghề vẽ tranh kiếng dần hình thành rồi lan rộng. Đến những năm 1940 – 1950, tranh kiếng đã có mặt khắp Lục tỉnh Nam Kỳ, từ Lái Thiêu, Mỹ Tho, Gò Công đến Tây Ninh, Long An, An Giang… và cả trong cộng đồng Khmer ở Trà Vinh, Sóc Trăng.
Chính sự giao thoa văn hóa Việt – Hoa – Khmer đã tạo nên một “đại tập thành” phong phú về đề tài và phong cách:
-
tranh thờ tổ tiên
-
tranh tín ngưỡng tôn giáo
-
tranh chúc tụng, hiếu hỷ
-
tranh trang trí nhà cửa, đình miếu
-
thậm chí tranh trang trí xe mì, xe hủ tiếu
Qua hơn một thế kỷ, tranh kiếng không chỉ là đồ mỹ nghệ mà trở thành một phần đời sống tinh thần quen thuộc của người miền Nam.
Tranh kiếng Nam Bộ
Khi nghệ thuật được tạo nên từ mặt kính trong suốt
Một trong những điều khiến tranh kiếng trở nên đặc biệt chính là kỹ pháp vẽ ngược: hình ảnh được tạo ở mặt sau tấm kính, nhưng người xem thưởng thức từ mặt trước.
Quy trình sáng tác đòi hỏi độ chính xác cao:
-
vẽ mẫu trên giấy mờ hoặc trực tiếp trên kính
-
“tỉa” và “tách” từng đường nét bằng cọ mảnh
-
phơi khô rồi tô màu theo thứ tự tiền cảnh trước, hậu cảnh sau
-
trang trí nhũ kim, kim sa, vỏ ốc xà cừ hoặc vàng quỳ
-
phủ sơn bảo vệ và đóng khung hoàn chỉnh
Một bức tranh có thể mất đến cả tháng để hoàn thành, tùy điều kiện thời tiết.
Không chỉ dừng ở kỹ thuật thủ công, tranh kiếng Nam Bộ còn phát triển đa dạng hình thức: từ tráng thủy khắc rãnh lấp lánh, cẩn xà cừ, dán ảnh, kéo lụa cho đến in 3D hiện đại. Chính sự thích nghi linh hoạt này giúp tranh kiếng không ngừng tồn tại và biến đổi theo thời đại.
Tranh kiếng Nam Bộ – hành trình từ vật trang trí dân gian thành nghệ phẩm của mọi nhà
Những bàn tay giữ hồn nghề
Sự phong phú của tranh kiếng không thể tách rời những nghệ nhân đã gắn bó cả đời với nghề. Từ Chợ Lớn, Lái Thiêu đến Mỹ Tho, Gò Công, Chợ Mới hay vùng Khmer Nam Bộ, mỗi nơi đều hình thành phong cách riêng, phản ánh môi trường văn hóa và tín ngưỡng địa phương.
Điều đặc biệt là dù cùng một đề tài, mỗi nghệ nhân vẫn tạo ra dấu ấn riêng. Bởi tranh kiếng không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là biểu đạt cá tính và cảm xúc người vẽ.
“Tranh kiếng Nam Bộ: Nghệ phẩm của mọi nhà” của Huỳnh Thanh Bình, do Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh phát hành
Một công trình nghiên cứu dày dặn cho người yêu mỹ thuật dân gian
Dày 280 trang, cuốn sách không chỉ ghi chép lịch sử hình thành, phân loại dòng tranh, phân tích kỹ thuật mà còn cung cấp hệ thống hình ảnh minh họa chi tiết, giúp người đọc hiểu rõ sự phát triển của tranh kiếng Nam Bộ trong bối cảnh mỹ thuật thế giới.
Điểm nổi bật của công trình là cách nhìn tranh kiếng như một hiện tượng văn hóa sống — luôn biến đổi theo tọa độ xã hội, tôn giáo và thị hiếu thẩm mỹ.
Từ mặt kính trong suốt, người nghệ nhân đã vẽ nên cả một lịch sử giao thoa văn hóa, tín ngưỡng và đời sống miền Nam. Tranh kiếng vì thế không chỉ là vật trang trí, mà là ký ức thị giác của cộng đồng — lấp lánh, bền bỉ và gần gũi.
Tác giả Huỳnh Thanh Bình
Cuốn “Tranh kiếng Nam Bộ: Nghệ phẩm của mọi nhà” không đơn thuần là một ấn phẩm nghiên cứu, mà giống như tấm gương soi chiếu một di sản dân gian đang tiếp tục sống, tiếp tục sáng… trong từng mái nhà phương Nam.
