Sự phát triển của khoa học, công nghệ và đời sống khiến thuật ngữ chuyên ngành xuất hiện ngày càng phổ biến trên báo chí. Những từ ngữ này giúp thông tin chính xác, thống nhất, nhưng nếu được sử dụng dày đặc mà không giải thích, chúng có thể trở thành rào cản đối với độc giả. Vì vậy, người viết cần biết khi nào nên giữ thuật ngữ chuyên ngành và khi nào cần diễn giải bằng ngôn ngữ thông thường.
Minh họa: AI
Trong quá trình tiếp nhận thông tin hằng ngày, độc giả có thể bắt gặp hàng loạt từ ngữ vốn quen thuộc với những người làm việc trong một lĩnh vực cụ thể nhưng lại khá xa lạ với công chúng. Từ xây dựng, y tế, giao thông đến công nghệ, giáo dục hay kinh tế, ngày càng nhiều khái niệm chuyên môn xuất hiện trên các trang báo.
Điều này đặt ra một bài toán không đơn giản đối với người viết. Nếu sử dụng quá nhiều thuật ngữ chuyên ngành, bài viết có thể trở nên khô cứng, khó tiếp cận. Nhưng nếu cố gắng thay thế tất cả bằng những từ ngữ đời thường, thông tin lại có nguy cơ mất đi tính chính xác vốn có.
Vì thế, vấn đề không nằm ở việc có nên sử dụng thuật ngữ chuyên ngành hay không, mà quan trọng hơn là sử dụng như thế nào để vừa đúng về chuyên môn, vừa dễ hiểu đối với số đông độc giả.
Thuật ngữ chuyên ngành khác gì ngôn ngữ thông thường?
Về cơ bản, thuật ngữ chuyên ngành là những từ hoặc cụm từ được sử dụng để gọi tên một khái niệm cụ thể trong một lĩnh vực nhất định. Các thuật ngữ này thường có phạm vi nghĩa tương đối rõ và được giới chuyên môn sử dụng thống nhất.
Trong khi đó, ngôn ngữ thông thường hay từ ngữ phổ thông được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp hằng ngày. Những từ này thường linh hoạt hơn, có thể mang nhiều sắc thái và được hiểu dựa trên từng hoàn cảnh sử dụng.
Chẳng hạn, trong lĩnh vực xây dựng, “ta luy” là thuật ngữ dùng để chỉ mái dốc của nền đường hoặc công trình. Với người làm chuyên môn, đây là một cách gọi rõ ràng và chính xác. Tuy nhiên, một độc giả không làm trong ngành xây dựng có thể chỉ hình dung đó là phần đất hoặc vách dốc.
Tương tự, “hợp long” là một thuật ngữ được sử dụng trong xây dựng cầu, chỉ công đoạn kết nối các phần kết cấu được thi công từ những phía khác nhau. Với người dân, cách diễn đạt như “nối nhịp cầu” có thể dễ hình dung hơn, nhưng không hoàn toàn thay thế được ý nghĩa chuyên môn của thuật ngữ.
Trong y tế cũng có rất nhiều trường hợp tương tự. COVID-19 từng là một thuật ngữ mới đối với phần lớn công chúng khi đại dịch xuất hiện. Sau một thời gian được sử dụng rộng rãi, từ này dần trở thành một phần quen thuộc trong ngôn ngữ đời sống.
Ngoài ra, những khái niệm như “chuyển đổi số”, “trường học số”, “hệ sinh thái”, “ẩm thực phân tử” hay “vận tải đa phương thức” cũng cho thấy ranh giới giữa ngôn ngữ chuyên môn và ngôn ngữ phổ thông luôn thay đổi theo sự phát triển của xã hội. TUOI TRE ONLINE
Vì sao không thể loại bỏ thuật ngữ chuyên ngành?
Một số ý kiến cho rằng báo chí nên hạn chế tối đa những từ ngữ khó hiểu và chuyển toàn bộ thuật ngữ khoa học sang cách diễn đạt quen thuộc hơn. Cách làm này có thể giúp bài viết dễ đọc trong một số trường hợp, nhưng không phải lúc nào cũng phù hợp.
Lý do đầu tiên là độ chính xác.
Một thuật ngữ chuyên ngành thường được dùng để chỉ một khái niệm cụ thể. Trong khi đó, một từ phổ thông có thể có nhiều nghĩa khác nhau. Nếu thay thuật ngữ bằng một từ gần nghĩa nhưng không hoàn toàn tương đương, người đọc có thể hiểu sai bản chất vấn đề.
Trong khoa học, kỹ thuật hay y tế, sự sai lệch này đôi khi không chỉ ảnh hưởng đến cách hiểu mà còn có thể dẫn đến những nhận định không chính xác.
Bên cạnh đó, thuật ngữ chuyên ngành còn giúp rút gọn thông tin. Một từ hoặc cụm từ ngắn có thể chứa đựng nội dung mà nếu diễn giải hoàn toàn bằng ngôn ngữ thông thường sẽ cần nhiều câu.
Ví dụ, người làm trong lĩnh vực xây dựng chỉ cần sử dụng một thuật ngữ đã có thể xác định chính xác một công đoạn hoặc một bộ phận của công trình. Nếu cố gắng diễn giải toàn bộ khái niệm bằng những từ ngữ đời thường, câu văn có thể dài hơn mà chưa chắc đã chính xác hơn.
Thuật ngữ chuyên ngành cũng có vai trò trong việc thống nhất cách trao đổi giữa những người làm cùng lĩnh vực. Khi một khái niệm được gọi bằng một tên thống nhất, các chuyên gia có thể dễ dàng trao đổi thông tin, nghiên cứu và cập nhật kiến thức.
Đặc biệt trong bối cảnh khoa học và công nghệ ngày càng có tính quốc tế, việc sử dụng những thuật ngữ đã được chuẩn hóa còn giúp các nhà chuyên môn trong nước kết nối với cộng đồng quốc tế. TUOI TRE ONLINE
Không phải cứ khó hiểu là phải bỏ thuật ngữ
Một bài báo dành cho công chúng không đồng nghĩa với việc mọi từ ngữ chuyên môn đều phải được thay thế.
Điều quan trọng là người viết phải xác định thuật ngữ nào thực sự cần thiết.
Nếu một thuật ngữ là tên gọi chính xác của một khái niệm và không có từ phổ thông nào có thể thay thế tương đương, nên giữ lại. Thay vì loại bỏ, người viết có thể giải thích thêm để độc giả hiểu.
Đây là cách tiếp cận phù hợp hơn so với việc cố gắng “Việt hóa” hoặc đơn giản hóa mọi thuật ngữ.
Ví dụ, nếu bài viết đề cập đến một công đoạn xây dựng có tên gọi “hợp long”, người viết có thể giữ nguyên thuật ngữ này và giải thích ngay sau đó rằng đây là bước kết nối phần kết cấu được thi công từ hai phía.
Như vậy, người làm chuyên môn vẫn nhận thấy cách dùng từ chính xác, còn độc giả phổ thông cũng không bị bỏ lại phía sau.
Cách làm này đặc biệt cần thiết với báo chí vì một bài viết có thể tiếp cận nhiều nhóm độc giả khác nhau. Một bài về xây dựng không chỉ dành cho kỹ sư. Một bài về y tế không chỉ dành cho bác sĩ. Một bài về công nghệ cũng không chỉ dành cho những người làm trong ngành.
Đối tượng tiếp nhận thông tin rất rộng, vì vậy ngôn ngữ báo chí cần tạo được điểm cân bằng giữa chuyên môn và đại chúng.
Giải thích thuật ngữ chuyên ngành ngay lần đầu xuất hiện
Một trong những cách đơn giản và hiệu quả nhất là giải thích thuật ngữ chuyên ngành ngay lần đầu tiên xuất hiện trong bài.
Người viết có thể đặt phần giải thích ngắn gọn trong ngoặc đơn hoặc dùng một mệnh đề phía sau để diễn giải.
Chẳng hạn:
Công trình đang bước vào giai đoạn hợp long, tức kết nối phần kết cấu được thi công từ hai phía.
Với cách viết này, thuật ngữ vẫn được giữ nguyên nhưng người đọc lập tức có thêm thông tin để hiểu.
Sau khi đã giải thích, những lần xuất hiện tiếp theo không nhất thiết phải lặp lại toàn bộ định nghĩa. Điều này giúp bài viết vừa chính xác vừa tránh dài dòng.
Đây cũng là một trong những cách để thuật ngữ chuyên ngành không trở thành vật cản trong quá trình đọc báo.
Người viết không nên mặc định rằng những gì mình hiểu thì độc giả cũng hiểu. Một kỹ sư có thể thấy “ta luy” là từ rất quen thuộc, nhưng một người không làm trong ngành có thể hoàn toàn không biết đó là gì.
Tương tự, một bác sĩ có thể dễ dàng tiếp nhận nhiều thuật ngữ y khoa, trong khi bệnh nhân lại cần một cách giải thích đơn giản hơn.
Vì vậy, trước khi sử dụng một thuật ngữ, người viết nên tự đặt câu hỏi: Nếu độc giả không có kiến thức chuyên môn, họ có hiểu từ này không?
Nếu câu trả lời là chưa chắc chắn, một lời giải thích ngắn sẽ giúp bài viết thân thiện hơn rất nhiều.
Giải thích vừa đủ, tránh biến bài báo thành tài liệu chuyên môn
Giải thích thuật ngữ là cần thiết, nhưng không có nghĩa cứ gặp một từ chuyên ngành là người viết phải đưa vào cả một đoạn định nghĩa dài.
Nếu phần giải thích quá chi tiết, bài báo có thể mất đi tính mạch lạc. Độc giả đang theo dõi một vấn đề cụ thể nhưng lại phải đọc quá nhiều kiến thức nền không thực sự cần thiết.
Mức độ giải thích nên phụ thuộc vào vai trò của thuật ngữ trong bài.
Nếu đó là một khái niệm chính, có ảnh hưởng trực tiếp đến việc hiểu toàn bộ nội dung, người viết nên giải thích rõ hơn.
Nếu chỉ là một thuật ngữ phụ và không quyết định đến nội dung chính, có thể giải thích bằng vài từ hoặc cụm từ ngắn.
Ngoài ra, mức độ phổ biến của từ cũng cần được cân nhắc.
Những thuật ngữ đã xuất hiện thường xuyên trong đời sống có thể không cần giải thích quá nhiều. COVID-19 là một ví dụ. Sau nhiều năm được sử dụng trên truyền thông, đây đã trở thành một khái niệm quen thuộc với phần lớn độc giả.
Ngược lại, một thuật ngữ mới xuất hiện trong lĩnh vực công nghệ hoặc khoa học có thể cần được giải thích rõ hơn.
Điều quan trọng là người viết phải hiểu độc giả của mình.
Báo chí cần làm cầu nối giữa chuyên môn và công chúng
Sự phát triển của xã hội khiến lượng kiến thức chuyên môn được đưa đến công chúng ngày càng lớn. Đây là điều tích cực vì báo chí không chỉ cung cấp tin tức mà còn giúp độc giả tiếp cận những tri thức mới.
Tuy nhiên, càng nhiều kiến thức chuyên môn xuất hiện thì yêu cầu về cách diễn đạt càng trở nên quan trọng.
Nếu bài báo chỉ sử dụng những từ ngữ mà giới chuyên môn hiểu, độc giả phổ thông có thể cảm thấy xa cách. Ngược lại, nếu người viết đơn giản hóa quá mức, nội dung có thể mất đi độ chính xác.
Do đó, báo chí cần đóng vai trò như một chiếc cầu nối.
Một đầu của chiếc cầu là kiến thức chuyên môn với hệ thống thuật ngữ chính xác. Đầu còn lại là công chúng với nhiều trình độ, ngành nghề và nền tảng kiến thức khác nhau.
Người viết chính là người xây dựng chiếc cầu đó bằng cách lựa chọn từ ngữ phù hợp.
Trong trường hợp cần thiết, thuật ngữ chuyên ngành nên được giữ lại. Nhưng đi cùng với đó là một lời giải thích đủ ngắn để người đọc có thể hiểu. Đây là cách dung hòa giữa yêu cầu chuyên môn và yêu cầu truyền thông đại chúng.
Ranh giới giữa thuật ngữ và ngôn ngữ phổ thông luôn thay đổi
Không có một ranh giới cố định giữa thuật ngữ chuyên ngành và ngôn ngữ thông thường.
Một từ có thể bắt đầu trong phạm vi chuyên môn, sau đó dần xuất hiện trên báo chí, mạng xã hội và đời sống hằng ngày. Khi số đông đã quen với cách gọi đó, nó có thể trở thành một phần của ngôn ngữ phổ thông.
Quá trình này diễn ra liên tục cùng với sự thay đổi của xã hội.
Những từ liên quan đến công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, y tế hay các phương thức sản xuất mới đang liên tục được đưa vào đời sống. Một số từ nhanh chóng trở nên quen thuộc, trong khi những từ khác vẫn cần giải thích trong thời gian dài.
Điều này đòi hỏi người viết phải thường xuyên cập nhật kiến thức và cách sử dụng ngôn ngữ.
Không thể chỉ dựa vào suy nghĩ rằng “đây là từ chuyên ngành nên độc giả phải hiểu” hoặc “đây là từ khó nên không được sử dụng”.
Cần nhìn vào ngữ cảnh, đối tượng độc giả và mục đích của bài viết.
Dùng đúng thuật ngữ, viết đúng cách để người đọc không bị bỏ lại
Ngôn ngữ báo chí vừa cần chính xác vừa cần dễ tiếp cận. Hai yêu cầu này không loại trừ nhau nếu người viết biết lựa chọn và giải thích từ ngữ phù hợp.
Thuật ngữ chuyên ngành có giá trị trong việc định danh chính xác các khái niệm khoa học, kỹ thuật và chuyên môn. Vì vậy, không nên loại bỏ thuật ngữ chỉ vì một bộ phận độc giả chưa quen với nó.
Thay vào đó, người viết có thể giữ thuật ngữ cần thiết, đồng thời giải thích ngắn gọn ở lần đầu xuất hiện.
Cách làm này giúp bài báo đạt được hai mục tiêu: đảm bảo tính chính xác của thông tin và tạo điều kiện để công chúng dễ dàng tiếp nhận kiến thức.
Trong một thế giới mà khoa học và công nghệ liên tục tạo ra những khái niệm mới, việc sử dụng thuật ngữ chuyên ngành chắc chắn sẽ ngày càng phổ biến. Điều quan trọng không phải là làm cho bài báo hoàn toàn không có từ chuyên môn, mà là giúp độc giả hiểu được những từ ấy.
Một bài viết tốt không nhất thiết phải dùng toàn những từ đơn giản. Điều quan trọng hơn là người đọc có thể hiểu đúng điều người viết muốn truyền tải.
Vì vậy, khi sử dụng thuật ngữ chuyên ngành, hãy giữ lại những từ thực sự cần thiết, đặt chúng đúng ngữ cảnh và giải thích vừa đủ. Khi đó, thuật ngữ không còn là rào cản mà trở thành công cụ giúp thông tin báo chí chính xác, rõ ràng và có giá trị hơn.
