Lam Kinh: Chuyện cây lim 600 tuổi gắn với chính điện cổ

Nằm giữa vùng đất gắn liền với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh, tỉnh Thanh Hóa, là điểm đến lưu giữ nhiều dấu ấn quan trọng của lịch sử Việt Nam. Trong quần thể di tích này, Chính điện Lam Kinh nổi bật bởi quy mô kiến trúc bằng gỗ lim cùng câu chuyện về một cây lim cổ thụ hơn 600 năm tuổi được sử dụng trong quá trình phục dựng công trình.

Không chỉ thu hút du khách bởi vẻ uy nghiêm của kiến trúc cung đình xưa, nơi đây còn khiến nhiều người tò mò về sự trùng hợp giữa thời điểm cây lim chết và quá trình xây dựng lại chính điện. Câu chuyện thường được gọi bằng cái tên cây lim “hiến thân”, trở thành một chi tiết đặc biệt trong hành trình khám phá vùng đất Lam Kinh.

Chính điện Lam Kinh mang dấu ấn kiến trúc thời Lê

Toàn cảnh Chính điện Lam Kinh nằm trong Khu Di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh, tỉnh Thanh Hóa nhìn từ sân rồng – Ảnh: HÀ ĐỒNG

Chính điện nằm tại khu trung tâm điện miếu của Di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh. Đây là một trong những công trình quan trọng nhất của quần thể, gắn với hoạt động thờ cúng tổ tiên và các vị vua thuộc triều Lê sơ.

Theo tư liệu được Ban quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa cung cấp, công trình có tổng diện tích khoảng 1.647m², được bố cục theo hình chữ Công. Không gian chính điện gồm ba tòa nối tiếp nhau, mang ý nghĩa và chức năng riêng trong tổng thể kiến trúc cung đình.

Sử sách ghi lại rằng vào tháng 9-1448, vua Lê Nhân Tông ban chiếu xây dựng miếu điện tại Lam Kinh, giao Thái úy Lê Khả đốc suất công việc. Đến tháng 2-1449, công trình hoàn thành. Sau đó, trong chuyến về Lam Kinh hành lễ năm 1456, nhà vua đặt tên cho ba điện là Quang Đức, Sùng Hiếu và Diễn Khánh.

Mỗi tên gọi đều mang ý nghĩa tốt đẹp, gắn với tư tưởng đạo đức, lòng hiếu kính và sự hưng thịnh của vương triều. Những tên gọi này cũng góp phần phản ánh quan niệm của triều Lê về việc thờ phụng tổ tiên và gìn giữ nền tảng của dòng họ.

Qua nhiều thế kỷ, tác động của thời tiết cùng những biến động lịch sử khiến công trình nguyên bản không còn nguyên vẹn. Tuy nhiên, dấu tích nền móng và những tư liệu còn lại đã tạo cơ sở cho việc nghiên cứu, bảo tồn và phục dựng kiến trúc.

Hành trình phục dựng kéo dài 12 năm

Một số hiện vật trưng bày trong Chính điện Lam Kinh – Ảnh: HÀ ĐỒNG

Năm 2010, tỉnh Thanh Hóa triển khai dự án bảo tồn, phục dựng Chính điện Lam Kinh trên nền tảng mặt bằng cũ. Theo thông tin từ cơ quan quản lý di tích, dự án có tổng nguồn vốn khoảng 300 tỉ đồng và sử dụng hơn 2.000m³ gỗ lim để thực hiện công trình.

Việc phục dựng không chỉ nhằm tạo dựng lại một kiến trúc quy mô lớn mà còn hướng tới bảo tồn những giá trị lịch sử, văn hóa gắn với vùng đất Lam Sơn. Các cấu kiện gỗ, hệ thống cột và những chi tiết trang trí được chú trọng để thể hiện phong cách kiến trúc cung đình thời Lê.

Sau quá trình thi công, phục hồi và tôn tạo kéo dài, Chính điện Lam Kinh hoàn thành vào ngày 2-4-2022 và mở cửa đón khách tham quan. Từ đó, du khách có thêm cơ hội tìm hiểu trực tiếp về không gian thờ tự, kiến trúc cổ và những câu chuyện lịch sử gắn với các vị vua triều Lê.

Giữa công trình đồ sộ, hệ thống cột gỗ lim là một điểm đáng chú ý. Không chỉ đóng vai trò kết cấu nâng đỡ mái điện, các cấu kiện này còn gắn với câu chuyện về nguồn gỗ được sử dụng trong quá trình phục dựng, đặc biệt là cây lim cổ thụ nổi tiếng tại khu di tích.

Câu chuyện cây lim cổ thụ được cho là “hiến thân”

Sân rồng trước Chính điện Lam Kinh là nơi diễn ra Lễ hội Lam Kinh hằng năm vào tháng 8 âm lịch – Ảnh: HÀ ĐỒNG

Theo thông tin từ ban quản lý di tích, trước năm 2010, phía tây khu Lam Kinh có một cây lim khoảng 600 năm tuổi, từng xanh tốt và tỏa bóng mát. Điều khiến câu chuyện trở nên đặc biệt là cây bất ngờ trút lá đúng thời điểm dự án phục dựng Chính điện Lam Kinh được triển khai.

Sau một thời gian, cây không còn khả năng sinh trưởng. Cơ quan chức năng sau đó quyết định hạ cây để lấy gỗ phục vụ việc phục dựng công trình. Từ đây, câu chuyện cây lim “hiến thân” được lưu truyền và trở thành một điểm nhấn khi du khách tìm hiểu về lịch sử Lam Kinh.

Theo tư liệu được giới thiệu tại di tích, kích thước thân và các nhánh cây có sự tương ứng đáng chú ý với một số cấu kiện kiến trúc. Phần gốc có đường kính khoảng 86cm, phù hợp với vị trí cột cái trên chân tảng lớn trong chính điện. Hai nhánh cây có đường kính khoảng 65cm và 45cm cũng được cho là phù hợp với những cấu kiện khác, trong khi các phần còn lại có thể tận dụng làm thượng lương và đầu trụ.

Một chi tiết khác thường được nhắc đến là thân cây lim cổ thụ vẫn đặc ruột, dù đã có tuổi đời rất cao. Trong khi nhiều cây lim già có thể bị rỗng phần lõi, cây lim tại Lam Kinh được mô tả là có chất gỗ đặc và đẹp.

Những sự trùng hợp về thời điểm, kích thước và tình trạng thân cây khiến câu chuyện được người dân cùng du khách nhắc lại qua nhiều năm. Tuy nhiên, cách gọi “hiến thân” nên được hiểu là cách diễn đạt mang ý nghĩa biểu tượng, gắn với cách người dân cảm nhận về sự kiện, chứ không phải kết luận khoa học rằng cây tự nguyện chết để phục vụ công trình.

Lam Kinh – nơi lịch sử và văn hóa cùng hiện diện

Giá trị của Lam Kinh không chỉ nằm ở Chính điện hay câu chuyện cây lim cổ thụ. Đây còn là vùng đất gắn với Anh hùng dân tộc Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh xâm lược trong giai đoạn 1418-1427.

Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Thuận Thiên và lập nên triều Hậu Lê. Đến năm 1430, vùng đất Lam Sơn được đổi tên thành Lam Kinh. Từ đó, nhiều công trình điện, miếu, lăng và mộ được xây dựng, tạo thành không gian thờ phụng tổ tiên, các vị vua và hoàng hậu của triều đại.

Ngày nay, du khách đến Lam Kinh có thể tìm hiểu hệ thống kiến trúc cổ, tham quan sân rồng, Ngọ môn và các khu vực thờ tự trong quần thể di tích. Những công trình này giúp tái hiện phần nào quy mô của một trung tâm lịch sử quan trọng, đồng thời cho thấy vai trò của Lam Kinh trong đời sống tinh thần của triều Lê.

Vào dịp lễ hội, đặc biệt là thời điểm tổ chức Lễ hội Lam Kinh vào tháng 8 âm lịch hằng năm, khu di tích còn là nơi diễn ra nhiều hoạt động tưởng niệm và sinh hoạt văn hóa truyền thống.

Câu chuyện cây lim “hiến thân” tạo thêm nét hấp dẫn cho hành trình tham quan, nhưng điều quan trọng hơn vẫn là giá trị lịch sử và kiến trúc được gìn giữ tại nơi đây. Việc bảo tồn Chính điện Lam Kinh cùng các công trình liên quan không chỉ giúp lưu giữ dấu tích của một triều đại mà còn tạo điều kiện để thế hệ sau tiếp cận lịch sử thông qua những di sản hiện hữu.