Bệnh thận có thể tiến triển âm thầm với nhiều dấu hiệu dễ bị bỏ qua như mệt mỏi, phù chân, thay đổi nước tiểu. Tìm hiểu cách nhận biết, phòng ngừa và bảo vệ chức năng thận.
Bệnh thận – vấn đề sức khỏe không nên chủ quan
Thận là một trong những cơ quan quan trọng của cơ thể, đảm nhiệm chức năng lọc máu, loại bỏ chất thải và lượng nước dư thừa thông qua nước tiểu. Ngoài ra, thận còn tham gia điều hòa huyết áp, cân bằng các chất điện giải và hỗ trợ quá trình tạo hồng cầu. Khi chức năng thận suy giảm, nhiều hoạt động bình thường của cơ thể cũng có thể bị ảnh hưởng.
Theo thông tin được đề cập trong bài viết của Báo Sức khỏe và Đời sống, số người Việt Nam mắc bệnh thận được ước tính ở mức hơn 10 triệu người. Đây là con số đáng chú ý, đặc biệt khi các bệnh lý về thận có thể diễn biến trong thời gian dài mà người mắc không nhận ra những thay đổi bất thường của cơ thể.
Nhiều người trẻ đã mắc suy thận giai đoạn cuối (Ảnh: Minh Nhật)
Một trong những khó khăn trong việc phát hiện bệnh thận là các triệu chứng ban đầu thường không rõ ràng. Người bệnh có thể chỉ cảm thấy mệt mỏi, ăn uống kém hoặc nhận thấy thói quen đi tiểu thay đổi. Những biểu hiện này dễ bị nhầm với tình trạng thiếu ngủ, căng thẳng, làm việc quá sức hoặc các vấn đề sức khỏe thông thường khác.
Chính vì vậy, việc hiểu rõ vai trò của thận, nhận biết những dấu hiệu cảnh báo và chủ động kiểm tra sức khỏe là điều cần thiết đối với mọi người, không chỉ riêng người cao tuổi.
Những dấu hiệu bệnh thận thường gặp dễ bị bỏ qua
Bệnh thận không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng những cơn đau rõ rệt. Trong nhiều trường hợp, các dấu hiệu chỉ xuất hiện khi chức năng thận đã suy giảm đáng kể. Dưới đây là một số biểu hiện mọi người nên chú ý.
Bệnh thận mạn tính là một quá trình phát triển bệnh âm thầm, kéo dài và thường chậm
1. Thay đổi thói quen đi tiểu
Những thay đổi trong việc đi tiểu có thể là dấu hiệu liên quan đến sức khỏe đường tiết niệu hoặc chức năng thận. Một số người nhận thấy mình đi tiểu nhiều lần hơn vào ban đêm, lượng nước tiểu thay đổi hoặc có cảm giác tiểu tiện khác thường so với trước đây.
Nước tiểu có nhiều bọt kéo dài cũng là biểu hiện cần lưu ý, bởi đôi khi tình trạng này có thể liên quan đến sự xuất hiện của protein trong nước tiểu. Ngoài ra, nước tiểu có màu đỏ, nâu hoặc lẫn máu cũng cần được kiểm tra để xác định nguyên nhân.
Tuy nhiên, không phải mọi thay đổi về nước tiểu đều đồng nghĩa với bệnh thận. Chế độ ăn uống, lượng nước đưa vào cơ thể, thuốc đang sử dụng và một số bệnh lý khác cũng có thể làm thay đổi đặc điểm nước tiểu. Nếu biểu hiện bất thường kéo dài hoặc tái diễn, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được đánh giá.
2. Sưng phù ở chân, mắt cá chân hoặc quanh mắt
Thận có nhiệm vụ điều chỉnh lượng nước và muối trong cơ thể. Khi chức năng này bị ảnh hưởng, chất lỏng có thể tích tụ trong các mô, gây ra tình trạng sưng phù.
Biểu hiện thường thấy là mắt cá chân, bàn chân hoặc cẳng chân bị sưng. Một số người có thể nhận thấy vùng quanh mắt sưng rõ hơn vào buổi sáng. Tình trạng phù đôi khi đi kèm với việc cân nặng tăng nhanh trong thời gian ngắn do cơ thể giữ nước.
Dù vậy, phù cũng có thể liên quan đến bệnh tim, bệnh gan, rối loạn tuần hoàn hoặc tác dụng phụ của thuốc. Vì thế, không nên tự kết luận nguyên nhân chỉ dựa trên biểu hiện bên ngoài. Nếu tình trạng sưng phù kéo dài, người bệnh cần được thăm khám để tìm ra nguyên nhân chính xác.
3. Mệt mỏi kéo dài, cơ thể thiếu năng lượng
Mệt mỏi là triệu chứng phổ biến và thường bị bỏ qua vì nhiều người cho rằng nguyên nhân chỉ là làm việc nhiều, ngủ không đủ giấc hoặc căng thẳng trong cuộc sống.
Tuy nhiên, khi chức năng thận suy giảm, các chất thải có thể tích tụ trong cơ thể. Bên cạnh đó, bệnh thận mạn tính có thể dẫn đến thiếu máu do thận giảm khả năng sản xuất hormone hỗ trợ quá trình tạo hồng cầu. Điều này khiến người bệnh cảm thấy uể oải, chóng mặt, khó tập trung hoặc giảm khả năng vận động.
Nếu tình trạng mệt mỏi diễn ra thường xuyên dù đã nghỉ ngơi đầy đủ, đặc biệt khi đi kèm các dấu hiệu bất thường khác, mọi người không nên chủ quan mà cần cân nhắc việc kiểm tra sức khỏe.
4. Chán ăn, buồn nôn hoặc thay đổi vị giác
Khi chức năng thận suy giảm nghiêm trọng, các chất thải có thể tích tụ trong máu và ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa. Một số người có thể cảm thấy chán ăn, buồn nôn, ăn nhanh no hoặc nhận thấy thức ăn có mùi vị khác thường.
Những triệu chứng này thường không đặc hiệu, bởi chúng cũng có thể xuất hiện trong các bệnh lý tiêu hóa và nhiều tình trạng sức khỏe khác. Tuy nhiên, nếu chán ăn kéo dài, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc buồn nôn thường xuyên, người bệnh nên được kiểm tra thay vì tự ý dùng thuốc.
5. Khó ngủ, chuột rút hoặc ngứa da kéo dài
Một số người mắc bệnh thận mạn tính có thể gặp khó khăn khi ngủ, thường xuyên bị chuột rút hoặc cảm thấy ngứa da. Những biểu hiện này có thể liên quan đến sự mất cân bằng chất điện giải, rối loạn chuyển hóa hoặc các biến đổi khác khi chức năng thận suy giảm.
Tuy nhiên, mất ngủ và chuột rút cũng có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân như vận động quá sức, thiếu ngủ, tác dụng phụ của thuốc hoặc những vấn đề sức khỏe khác. Điều quan trọng là theo dõi tần suất, thời gian xuất hiện và các triệu chứng đi kèm để trao đổi với bác sĩ khi cần thiết.
6. Đau vùng lưng hoặc hai bên hông
Một số bệnh lý ở thận và đường tiết niệu có thể gây đau vùng hông lưng, đặc biệt trong trường hợp sỏi thận hoặc nhiễm trùng. Cơn đau có thể xuất hiện ở một bên hoặc hai bên, tùy thuộc vào nguyên nhân.
Tuy nhiên, bệnh thận mạn tính thường không gây đau rõ rệt ở giai đoạn đầu. Đau lưng thông thường cũng rất phổ biến và có thể liên quan đến cơ, cột sống hoặc tư thế làm việc. Vì vậy, không thể dựa riêng vào vị trí đau để xác định bệnh thận.
Nếu đau dữ dội, đau kèm sốt, rét run, tiểu ra máu hoặc khó tiểu, người bệnh cần được đánh giá y tế sớm.
Những ai có nguy cơ mắc bệnh thận cao hơn?
Bệnh thận có thể xảy ra ở nhiều độ tuổi khác nhau. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn và cần chú ý theo dõi sức khỏe định kỳ.
Người mắc bệnh đái tháo đường: Đường huyết tăng cao kéo dài có thể làm tổn thương các mạch máu nhỏ trong thận, ảnh hưởng đến khả năng lọc máu. Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến bệnh thận mạn tính.
Người bị tăng huyết áp: Huyết áp cao kéo dài có thể làm tổn thương các mạch máu trong thận. Ngược lại, bệnh thận cũng có thể khiến huyết áp khó kiểm soát, tạo thành vòng tác động qua lại giữa hai tình trạng.
Người có tiền sử gia đình mắc bệnh thận: Một số bệnh thận có yếu tố di truyền. Người có người thân mắc bệnh thận, đặc biệt là các bệnh lý di truyền, nên trao đổi với bác sĩ về nguy cơ của bản thân.
Người thường xuyên sử dụng thuốc không đúng cách: Một số loại thuốc, đặc biệt là thuốc giảm đau kháng viêm không steroid, có thể ảnh hưởng đến chức năng thận nếu sử dụng không phù hợp hoặc trong những điều kiện nguy cơ nhất định. Việc tự ý sử dụng thuốc kéo dài cần được hạn chế.
Người cao tuổi hoặc có bệnh lý nền: Chức năng thận có thể thay đổi theo tuổi tác. Người cao tuổi, người mắc bệnh tim mạch hoặc có nhiều bệnh nền thường cần được theo dõi sức khỏe kỹ hơn.
Ngoài ra, những người từng bị tổn thương thận cấp, sỏi thận tái phát hoặc có bất thường ở đường tiết niệu cũng nên chú ý đến việc kiểm tra chức năng thận theo hướng dẫn chuyên môn.
Vì sao bệnh thận thường được phát hiện muộn?
Nguyên nhân quan trọng là thận có khả năng duy trì một phần chức năng ngay cả khi đã bị tổn thương. Trong giai đoạn đầu của bệnh thận mạn tính, người bệnh có thể vẫn sinh hoạt và làm việc bình thường, không nhận thấy những thay đổi rõ rệt.
Bên cạnh đó, nhiều triệu chứng của bệnh thận không đặc hiệu. Mệt mỏi, mất ngủ, chán ăn hay sưng chân có thể bị quy cho tuổi tác, công việc hoặc các bệnh lý khác. Nếu chỉ dựa vào cảm giác của bản thân, người bệnh có thể bỏ lỡ thời điểm phát hiện bệnh sớm.
Một số người chỉ đi khám khi xuất hiện phù nhiều, khó thở, buồn nôn kéo dài hoặc sức khỏe suy giảm đáng kể. Khi đó, bệnh có thể đã tiến triển đến giai đoạn cần theo dõi và điều trị chuyên sâu.
Vì vậy, không nên chờ đến khi xuất hiện triệu chứng mới kiểm tra sức khỏe. Đối với người có yếu tố nguy cơ, xét nghiệm và thăm khám theo lịch phù hợp có thể giúp phát hiện những bất thường ngay cả khi cơ thể chưa có biểu hiện rõ ràng.
Các phương pháp kiểm tra giúp phát hiện bệnh thận
Để đánh giá chức năng thận, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm tùy theo triệu chứng, tiền sử và yếu tố nguy cơ của từng người.
Xét nghiệm máu: Xét nghiệm creatinine trong máu được sử dụng để đánh giá chức năng thận. Từ kết quả này, bác sĩ có thể ước tính mức lọc cầu thận (eGFR), qua đó đánh giá khả năng lọc chất thải của thận.
Xét nghiệm nước tiểu: Xét nghiệm có thể giúp phát hiện protein, máu hoặc các dấu hiệu bất thường khác. Tỷ lệ albumin/creatinine trong nước tiểu cũng có thể được sử dụng để phát hiện tổn thương thận sớm ở những người có nguy cơ.
Đo huyết áp: Theo dõi huyết áp có ý nghĩa quan trọng vì tăng huyết áp vừa có thể gây tổn thương thận, vừa có thể là hậu quả của bệnh thận.
Siêu âm thận và đường tiết niệu: Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm để đánh giá kích thước, cấu trúc của thận hoặc tìm các bất thường như tắc nghẽn đường tiết niệu.
Không phải ai cũng cần thực hiện tất cả các xét nghiệm trên. Việc lựa chọn phương pháp kiểm tra nên dựa trên đánh giá của nhân viên y tế, tránh tự ý xét nghiệm hoặc diễn giải kết quả khi chưa có tư vấn chuyên môn.
Làm thế nào để bảo vệ sức khỏe thận?
Bên cạnh việc nhận biết dấu hiệu cảnh báo, duy trì thói quen sống lành mạnh có thể góp phần giảm nguy cơ tổn thương thận và hỗ trợ kiểm soát các bệnh lý nền.
Hơn 10 triệu người Việt mắc bệnh thận mạn, căn bệnh đứng thứ 8 trong số 10 nguyên nhân hàng đầu gây tử vong tại Việt Nam.
Duy trì chế độ ăn uống cân đối
Mỗi người nên ưu tiên rau xanh, trái cây phù hợp, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn protein với lượng hợp lý. Hạn chế ăn quá mặn, đặc biệt là thực phẩm chế biến sẵn, đồ muối chua, mì ăn liền hoặc các loại thức ăn chứa nhiều natri.
Việc ăn uống cần được điều chỉnh theo tình trạng sức khỏe cụ thể. Người đã mắc bệnh thận có thể cần hạn chế một số chất như kali, phospho hoặc protein tùy giai đoạn bệnh và kết quả xét nghiệm. Vì vậy, không nên tự áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt khi chưa được hướng dẫn.
Uống nước phù hợp với nhu cầu cơ thể
Uống đủ nước giúp cơ thể duy trì các hoạt động sinh lý bình thường. Tuy nhiên, không có một lượng nước cố định phù hợp với tất cả mọi người, bởi nhu cầu còn phụ thuộc vào thời tiết, mức độ vận động, chế độ ăn và tình trạng sức khỏe.
Người mắc bệnh thận tiến triển, suy tim hoặc có chỉ định hạn chế dịch cần tuân thủ hướng dẫn riêng của bác sĩ. Việc cố uống thật nhiều nước không phải là biện pháp điều trị chung cho mọi bệnh lý về thận.
Kiểm soát huyết áp và đường huyết
Người mắc tăng huyết áp hoặc đái tháo đường nên theo dõi các chỉ số thường xuyên và tuân thủ kế hoạch điều trị. Kiểm soát tốt hai tình trạng này có thể góp phần làm chậm quá trình tổn thương thận và giảm nguy cơ biến chứng.
Không nên tự ý ngừng thuốc, thay đổi liều lượng hoặc sử dụng thêm sản phẩm được quảng cáo có tác dụng chữa bệnh thận khi chưa trao đổi với bác sĩ.
Duy trì vận động và cân nặng hợp lý
Hoạt động thể chất thường xuyên giúp hỗ trợ kiểm soát cân nặng, huyết áp và đường huyết. Mọi người có thể lựa chọn các hình thức vận động phù hợp như đi bộ, đạp xe hoặc tập thể dục nhẹ nhàng, sau đó tăng dần cường độ tùy theo thể trạng.
Bên cạnh đó, nên hạn chế hút thuốc, ngủ đủ giấc và duy trì lịch sinh hoạt hợp lý để hỗ trợ sức khỏe tổng thể.
Thận trọng khi sử dụng thuốc và thực phẩm bổ sung
Không nên tự ý sử dụng thuốc giảm đau trong thời gian dài hoặc kết hợp nhiều loại thuốc mà không tìm hiểu nguy cơ. Một số thuốc và thực phẩm bổ sung có thể ảnh hưởng đến thận, đặc biệt ở người có bệnh nền hoặc đang mất nước.
Các sản phẩm được quảng cáo là thanh lọc thận, giải độc thận hoặc phục hồi chức năng thận không thể thay thế việc thăm khám và điều trị theo hướng dẫn y tế. Khi cần dùng thuốc, người bệnh nên thông báo cho nhân viên y tế về các bệnh đang mắc và những sản phẩm đang sử dụng.
Khi nào cần đi khám?
Mọi người nên chủ động thăm khám nếu nhận thấy tình trạng tiểu tiện thay đổi kéo dài, nước tiểu có máu, phù không rõ nguyên nhân, mệt mỏi dai dẳng hoặc sụt cân bất thường. Người mắc đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc có tiền sử bệnh thận cũng nên hỏi bác sĩ về lịch kiểm tra chức năng thận phù hợp.
Đặc biệt, nếu xuất hiện khó thở đột ngột, đau ngực, lú lẫn, lượng nước tiểu giảm rõ rệt hoặc không thể đi tiểu, cần đến cơ sở y tế để được đánh giá khẩn cấp. Không nên tự điều trị tại nhà khi có những dấu hiệu nghiêm trọng này.
Phát hiện bệnh sớm không có nghĩa là mọi trường hợp đều có thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng việc xác định nguyên nhân, kiểm soát yếu tố nguy cơ và theo dõi đúng cách có thể giúp hạn chế tiến triển của bệnh, đồng thời cải thiện chất lượng cuộc sống.
Chủ động bảo vệ thận từ những thói quen hằng ngày
Thận đóng vai trò thiết yếu đối với sức khỏe, nhưng những tổn thương ở cơ quan này không phải lúc nào cũng biểu hiện rõ ràng ngay từ đầu. Những thay đổi nhỏ trong thói quen đi tiểu, tình trạng phù hoặc cảm giác mệt mỏi kéo dài có thể là lý do để mỗi người quan tâm hơn đến sức khỏe của mình, dù các dấu hiệu đó không đồng nghĩa chắc chắn với bệnh thận.
Trước thông tin số người Việt mắc bệnh thận được ước tính ở mức hơn 10 triệu người, nâng cao nhận thức và chủ động kiểm tra sức khỏe càng trở nên cần thiết. Mỗi người nên duy trì chế độ ăn uống cân đối, kiểm soát huyết áp và đường huyết, sử dụng thuốc đúng hướng dẫn và thăm khám khi có dấu hiệu bất thường.
Bảo vệ sức khỏe thận không nhất thiết bắt đầu từ những thay đổi lớn. Việc hình thành thói quen sinh hoạt khoa học, chú ý đến các dấu hiệu của cơ thể và kiểm tra sức khỏe phù hợp chính là những bước thiết thực giúp mỗi người chăm sóc bản thân tốt hơn.
